Erfelijkheid en DNA-onderzoek naar ALS

Kijkend naar erfelijkheid en ALS zijn er grofweg twee vormen: de erfelijke vorm en de sporadische vorm. Sporadische ALS is in de meeste gevallen (circa 90%) niet erfelijk. Erfelijk (of familiair) wil zeggen dat er meerdere mensen met ALS in de familie voorkomen en daarom er een sterk vermoeden is dat de patiënt een afwijkend gen heeft dat de ziekte heeft veroorzaakt. Bij sporadische ALS komen ook genetische afwijkingen voor, maar spelen omgevingsfactoren mogelijk ook een rol. 

Klachten en ziekteverschijnselen zijn bij beide vormen vergelijkbaar. De beste manier om onderscheid te maken, is het in kaart brengen van de familiegeschiedenis (stamboomonderzoek). Hierbij wordt nagegaan of er familieleden zijn met de diagnose ALS of FTD (frontotemporale dementie) of dat er familieleden zijn met progressieve spierzwakte.

• ALS in een erfelijke vorm komt bij minder dan 10% van de mensen met ALS voor. Men spreekt van erfelijke ALS als twee of meer mensen in de familie ALS hebben.
• Ongeveer 90% van de mensen met ALS heeft een zogenaamde sporadische vorm. Hierbij zijn er geen familieleden met de diagnose ALS.

DNA-onderzoek bij ALS

ALS wordt veroorzaakt door een verandering in één of meer ALS-genen. Op dit moment kan bij meer dan de helft (ongeveer 60%) van de mensen met erfelijke ALS een verandering in één van de nu bekende ALS-genen worden aangetoond. Voor de andere 40% van mensen met erfelijke ALS is nog onbekend welke DNA-verandering in welk gen ALS veroorzaakt. Dankzij wetenschappelijk onderzoek worden nog steeds nieuwe ALS-genen gevonden.

We leren steeds meer. Zo blijkt ook bij zo’n 10% van de mensen met sporadische ALS een DNA-verandering aantoonbaar te zijn. Het gaat hierbij meestal om het C9orf72-gen.

Bij een DNA-onderzoek wordt momenteel getest op enkele tientallen genen.

Overerving van familiaire ALS

Bij erfelijke ALS is er bijna altijd autosomaal dominante overerving; hierbij heeft één van de ouders een verandering in een ALS-gen. Ieder kind heeft dan 50% kans om de DNA-verandering te hebben geërfd. Als de verandering in het ALS-gen aanwezig is, is er een verhoogde kans om ALS te krijgen.

Bij erfelijke ALS is bijna altijd sprake van een autosomaal dominante overerving.

Er zijn nog twee andere vormen van overerving bij ALS: autosomaal recessief en geslachtsgebonden (X-gebonden). Deze vormen komen weinig voor. Meer informatie vindt u op deze webpagina van het Erfocentrum over ALS.

DNA-onderzoek in de praktijk

Iedereen met een verdenking van ALS die voor diagnose naar het ALS Centrum komt, wordt DNA-onderzoek aangeboden. Mensen met ALS die ergens anders gediagnostiseerd zijn en DNA-onderzoek willen laten doen, kunnen een afspraak maken bij hun neuroloog. Voor uitgebreide informatie over erfelijkheid en ALS en om te bespreken of een DNA test gewenst is, kan men een afspraak maken bij de afdeling Genetica van het UMC Utrecht. Lees hier meer over het proces van DNA-onderzoek.

Bij erfelijke ALS kunnen het C9orf72 en de meeste andere bekende ALS-genen worden onderzocht. Tot voor kort werd DNA-onderzoek niet gedaan bij mensen met sporadische ALS. Resultaten van nieuwe studies zijn aanleiding om dit te veranderen. Wetenschappelijk onderzoek laat namelijk zien dat ook 8% van de mensen met sporadische ALS een belangrijke DNA-verandering in het C9orf72-gen heeft. Het is onzeker of deze DNA-verandering de ziekte direct veroorzaakt, maar wel duidelijk dat die een grote rol speelt.

DNA-onderzoek bij familieleden

DNA-onderzoek bij familieleden kan uitgevoerd worden als een duidelijke erfelijke oorzaak bij een aangedane familielid is gevonden. Dit heet voorspellend onderzoek. Lees hier meer over wat een erfelijke oorzaak betekent voor u en uw familie. De afweging om voorspellend onderzoek te laten verrichten is voor familielieden vaak complex. Bij familiaire ALS met een erfelijke oorzaak kan een kinderwens een belangrijke reden zijn voor DNA-onderzoek, vanwege mogelijkheden zoals embryoselectie (PGT) en prenatale diagnostiek (PND). Familieleden kunnen voor erfelijkheidsadvisering en –onderzoek een afspraak maken bij de afdeling Genetica.

In sommige situaties is DNA–onderzoek niet uitgevoerd en niet meer mogelijk bij een aangedaan familielid. DNA-onderzoek bij gezonde familieleden is in deze situatie niet standaard. Familieleden die toch vragen hebben over erfelijkheid en DNA-onderzoek, kunnen een afspraak maken bij de afdeling Genetica.

Achtergrond informatie: DNA en genen

DNA is het erfelijk materiaal dat in iedere cel van ons lichaam zit. Ons DNA bevat de code waarin al onze erfelijke eigenschappen zijn vastgelegd: hoe we eruitzien, maar ook de aanleg voor sommige ziektes. Een mens heeft zo’n 20.000 genen. Als in één van deze genen een verandering (mutatie) zit, kan dit leiden tot een erfelijke aandoening. Er zijn inmiddels meer dan twintig ALS-genen bekend: een verandering op zo’n gen geeft een verhoogd risico op ALS.

Informatiebrief

Onderstaande informatiebrief geeft informatie over DNA-onderzoek bij ALS en beantwoordt belangrijke vragen wanneer u eventueel DNA-onderzoek wilt laten doen.

Informatiebrief genetische diagnostiek bij ALS