Spierkrampen en kaakklem

4 oktober 2023 2 november 2026

Samenvatting van het artikel

  • Dertig tot vijftig procent van de mensen met ALS heeft last van spierkrampen; het onwillekeurig, vaak pijnlijk aanspannen van spieren. In de loop van de ziekte nemen de krampen vaak geleidelijk af.
  • De behandeling van spierkrampen bestaat uit het op lengte houden van de spieren en het rekken van de spieren voorafgaand aan het slapen en voorafgaand aan het inspannen. Daarnaast zijn er enkele medicijnen die voorgeschreven kunnen worden.
  • Bij het optreden van een kaakklem zijn er andere behandelopties, waarbij individueel gekeken moet worden wat het beste past bij iemand.

Spierkrampen worden gedefinieerd als het onwillekeurig, vaak pijnlijk aanspannen van spieren. Dertig tot vijftig procent van de mensen met ALS heeft hier last van. Een kaakklem ontstaat door kramp van de kauwspieren. 

Spierkramp vindt meestal plaats in één spier. De spier is tijdens de spierkramp zichtbaar aangespannen. Vaak ontstaat kramp door fanatiek aanspannen, met name bij verkorte spieren. De kramp is acuut pijnlijk en houdt vaak pas op als de spier gerekt wordt. Daarna kan men een beurs gevoel houden, soms gepaard gaand met zwelling.

Bij gezonde mensen zien we vaak krampen in kuitspieren, voetspieren en hamstrings. Bij mensen met ALS en PLS treden vaak ook krampen op in andere spieren, bijvoorbeeld in handspieren, halsspieren en tong. In de loop van de ziekte nemen de krampen vaak geleidelijk af. Spierstijfheid en spasmen, ook wel spasticiteit genoemd, kunnen ook voorkomen bij ALS.

Oorzaak

Er zijn veel mogelijke oorzaken voor spierkramp. ALS en PLS kunnen krampen geven, maar andere ziekten van de zenuwen of zenuwwortels ook. Andere aandoeningen die spierkrampen kunnen veroorzaken zijn bijvoorbeeld stofwisselingsstoornissen door zwangerschap en verminderde lever- of nierfunctie.

Naast ziekten zijn er ook algemene oorzaken, zoals vochttekort als gevolg van overmatig transpireren, diarree, overgeven of gebruik van plaspillen. Ook kunnen sommige medicijnen als bijwerking spierkrampen geven. De krampen kunnen ook passen bij restless legs. Dit is een probleem dat vaker voorkomt bij mensen met ALS en PSMA.

Behandeling

De behandeling van spierkrampen bestaat uit het op lengte houden van de spieren en het rekken van de spieren voorafgaand aan het slapen en voorafgaand aan het inspannen. De fysiotherapeut van het ALS-behandelteam adviseert en instrueert de patiënt en/of mantelzorger hierover. De revalidatiearts of fysiotherapeut kijkt ook of er qua inspanning een goede balans is tussen belasting en belastbaarheid. Ook wordt geadviseerd om goed te drinken en voldoende te eten.

Soms kunnen medicijnen helpen. Er zijn een aantal medicijnen die voorgeschreven worden. Bij restless legs is hydrokinine het medicijn van eerste keuze. Echter, het is bekend dat hierdoor het aantal krampaanvallen vermindert maar niet de intensiteit van de krampen. Bij spierkrampen overdag en ’s nachts kunnen de volgende medicijnen worden voorgeschreven:

  • Carbamazepine, fenytoïne, verapamil of gabapentine
  • MgOx of Magnesiumcitraat , vitamine B complex forte of Vitamine E. Er is in de literatuur (nog) geen goed bewijs voor het effect van deze medicijnen. Desondanks worden ze veel voorgeschreven en ervaren veel mensen met ALS/PSMA dat ze baat hebben bij deze medicijnen.

Kaakklem

Als iemand last heeft van krampen in de kauwspieren, kan er een kaakklem optreden. Dit komt maar weinig voor. Per persoon moet individueel gekeken worden wat het beste past. De logopedist en/of een speciale fysiotherapeut (bekend met craniomandibulaire problematiek) kunnen adviezen geven.

Stap 1: wat er precies speelt

Het eerste advies is altijd om goed te kijken wat het precies is:

  • Gaat het om algehele stijfheid van de kaak, bijvoorbeeld de hele dag door? Of om een kaakkramp die wordt uitgelokt (getriggerd)?
  • Als de kramp wordt uitgelokt: wat zijn de triggers? Bijvoorbeeld het openen van de mond, kauwen op voedsel, praten, gapen of iets anders?
  • Wat is precies hinderlijk? Is dat continu het geval of vooral bij een bepaalde handeling? En is de stijfheid de rest van de dag te accepteren?

Stap 2: wat eraan te doen is

Hieronder staan enkele behandelmogelijkheden, afhankelijk van wat er precies speelt en in willekeurige volgorde:

  • Triggers vermijden. Bij kramp met bekende triggers kan het helpen deze zo veel mogelijk te vermijden.
  • Orofaciale fysiotherapie (kaakfysiotherapie). Dit is te vinden bij een eerstelijns praktijk, maar vaak ook bij Bijzondere Tandheelkunde. Een kaakfysiotherapeut (bekend met craniomandibulaire problematiek) of logopedist kan adviezen geven om kaakklem minder vaak te laten optreden tijdens eten, praten en gapen. Ook kan hij of zij ontspanningsoefeningen aanleren om de kaak weer te laten ontspannen.
  • Mondhygiëne makkelijker maken. Tandenpoetsen kan zelf een trigger zijn. Dit kan helpen:
    • ontspanningsoefeningen aanleren via de kaakfysiotherapeut of logopedist;
    • een grotere tandenborstel proberen;
    • overstappen van een elektrische naar een gewone tandenborstel, of andersom, omdat het type borstel soms een trigger is;
    • een andere houding tijdens het poetsen uitproberen, bijvoorbeeld om spanning in de nek te verminderen;
    • tijdens het poetsen een bitje gebruiken dat de tanden open houdt (TheraBite);
    • een medische mondspoeling gebruiken. Bij langdurig gebruik kunnen de tanden verkleuren, dus overleg dit met Bijzondere Tandheelkunde.
  • Medicatie om stijfheid of kramp te verminderen. Dat kan via tabletten (systemisch) of lokaal, met botulinetoxine in de kauwspieren (zie hieronder). Laat dit altijd door een ervaren professional doen.
  • Verwijzing naar Bijzondere Tandheelkunde. Deze afdeling kan de hygiënische mondzorg overnemen. De wachtlijsten kunnen lang zijn. Een verwijzing of telefonisch contact van een arts kan de wachttijd soms verkorten. Ook het UMC Utrecht heeft een afdeling Bijzondere Tandheelkunde.
  • Vaker naar de tandarts. Met een medische brief van de behandelaar kan aan de zorgverzekeraar worden gevraagd om de frequentie van mondzorg te verhogen en te vergoeden.

Meer over medicatie en hulpmiddelen

Mocht er vaak een kaakklem optreden en belemmert dit eten, praten en mondhygiëne, dan zou een behandeling met botulinetoxine in de kauwspieren een optie kunnen zijn. Deze behandeling mag alleen gegeven worden door een gespecialiseerde KNO-arts. Deze werken vaak in de grotere ziekenhuizen/academische centra. Mogelijke ernstige complicaties van deze behandeling zijn dislocatie van de kaak en toename van slikstoornissen. De dosering moet laag gehouden worden: 6 MU/injectie/spier.

Ook Lorazepam onder de tong (0.5-2.5 mg) kan ingezet worden als behandeling. Daarnaast laat een recente studie zien dat gebruik van een TheraBite zinvol kan zijn om een beperkte mondopening door krampen en verkortingen van de spieren te voorkomen. De spieren worden door het dragen van een TheraBite als het ware opgerekt. Ook zou het zinvol kunnen zijn om bij iemand met verkrampingen en spastische spraak (pseudobulbaire spraak) preventief meer aandacht te besteden aan het openen van de mond en het op lengte houden van de spieren in het mond-keelgebied. Spatels kunnen ook werken bij het oprekken.

Referenties

Botulinum toxin B increases mouth opening in patients spastic trismus.
Fietzek et al. Eur J Neurology 2009, 16: 1299-1304.
Impact of exercise with TheraBite device on trismus and health-related quality of life: A prospective study. Ear Nose Throat J. 2017 Jan;96(1):E1-E6.
Guideline Cramps van de American Academy of Neurology

 

Heeft u feedback op dit artikel? Laat het ons weten!

Dit veld is bedoeld voor validatiedoeleinden en moet niet worden gewijzigd.